Heeft u dit ook meegemaakt? Iemand die in een vergadering drie keer het woord 'bureaucratisch' gebruikte. En elke keer iets anders bedoelde. De eerste keer verwees hij naar de organisatie zelf. De tweede keer naar hoe die organisatie met mensen omgaat. De derde keer naar de ellende die dat oplevert. En zo verder, rondjes denkend, zichzelf bevestigend.

Ik noem dit spaghettilogica. Het woord “bureaucratisch” verwijst tegelijkertijd naar drie dingen: de organisatie, de manier waarop die omgaat met mensen, de negatieve gevolgen. Die drie lagen worden vervolgens als vanzelfsprekend aan elkaar geplakt. Bureaucratie zorgt voor bureaucratisch handelen zorgt voor ellende. Logisch toch?

Nee. Want die logica klopt niet. Neem standaarden. “Bureaucratisch” staat vaak voor het strikte gebruik ervan. Maar ook schoenmakers, bouwbedrijven en busbedrijven werken met standaarden, zoals schoenmaten, bouwnormen en vaste routes. Niet omdat ze bureaucratieën zijn, maar omdat ze grootschalig produceren. Bovendien hoeft een bureaucratie niet per se altijd met standaarden te werken. Een toeslag kan ook zonder aanvraag worden uitbetaald. Kinderen met leesproblemen kunnen ook worden ondersteund zonder verwijsprocedure. Maar het belangrijkste: niet elke standaard pakt altijd negatief uit. Bouwnormen voorkomen ook dat onze huizen te makkelijk instorten. En maximumsnelheden zorgen ervoor dat we relatief veilig van A naar B komen.

Spaghettilogica maakt het inzicht in bureaucratische overlast vager en daarmee de aanpak zwakker. Wie zegt “dit is bureaucratisch” en daarmee alles in één beweging aanwijst: de organisatie, de procedure én de gevolgen, maakt het bijna onmogelijk om precies te zeggen wat er mis is en hoe dat op te lossen. Misschien werkt dat verzachtend voor onmachtige bestuurders. Maar het helpt mensen die te maken hebben met bureaucratische overlast uiteindelijk niet.

Vermijd het woord “bureaucratisch”. Zeg wat je bedoelt, dan weet je beter wat je kunt doen.